Zwierzęta bezkręgowe, płazy i ptaki cz. 1

Zwierzę uważać należy za siłę wyzwoloną. Zwierzęciem nazywamy każde, od innych odgraniczone ciało, posiadające władzę samodzielnego ruchu. Swoboda jest charakterystyczną jego własnością. Gdzie niema swobody ruchu, tam istota zwierzęcia nie wyraziła się w zjawisku należycie; zwierzę wtedy spada do rzędu niższych tworów przyrody.

Dalszymi przymiotami zwierząt są, jak u roślin; żywienie się i rozmnażanie. Gdy jednak u rośliny narzędzia płciowe stanowią część jej wyszczególnioną położeniem, kształtem, barwą, wonią itd., u zwierząt są one ukryte. Nie w tej bowiem czynności, ale w swobodnym ruchu i działaniu woli leży przewaga i godność zwierzęcia.

Jeżeli w państwie tworów nieustrojonych tkwi siła uśpiona we wszystkich częściach ciała, jeżeli nawet u roślin nie mogła się jeszcze ześrodkować, ani przekroczyć granic nieokreślonej, głuchej, bezwiednej Uczuciowości, widzimy u zwierząt pełny jej rozkwit w jasną świadomość, w siebie i świat pojmujący rozum. Najwyższe to stanowisko w szeregu stworzenia zajmuje człowiek.

Roślina tkwi w ziemi, wciągając potrzebne jej do życia soki z niej i z powietrza. Im szerzej się rozgałęzia na dół i w górę za pomocą korony i korzenia, tym łatwiej się żywi. Przeznaczeniem zwierzęcia jest: ruszać się i żywność nie tylko wsysać, ale jej szukać. Zwierzęta wodne, którym przypływ i odpływ, dalej wirowy ruch wody i ciągły prąd wiatru przynoszą pożywienie, mogą czasami tkwić w miejscu, podobnie do rośliny. W ten sposób wytwarzają się w łonie wody ustroje zwierzęco-roślinne, skazane na to, aby nie szukały pożywienia za użyciem swobodnego ruchu, ale czekały na nie tak długo, dopóki samo się nie zjawi; komicznym jest wtedy zbliżenie do kształtów roślinnych (ramiona podobne do gałęzi, rurki ssące, formy okrągłe itd.). Jakkolwiek jednak obfitymi byłyby te kształty, są one zawsze wyrazem niższej zwierzęcości. Wszystkie zwierzęta, nie mogące wykonywać ruchu w pewnych kierunkach, stanowią niższy szczebel rozwoju.

Narzędzia rośliny czerpiące pożywienie w powietrzu, a więc gałęzie i liście, zbiegają się w pniu, który u zwierzęcia odrywa się od ziemi i kładzie równolegle do niej. Korzeń stanowi teraz głowę; narzędzia wsysające powietrze łączą się w otworze ustnym; korona drzewa zamienia sie w ogón. .Pień zamieniony w tułów oddycha porami; wkrótce jednak i ta czynność skupia się w osobnych narzędziach; na niższych szczeblach rozwoju odbywa się ona tylnymi częściami tułowiu; u wyższych przechodzi na część przednią.

W ten sposób powstały ustrój jest najniższym zjawiskiem zwierzęcym. Są to smoczki. Niektóre posiadają koło ust nitki, sprowadzające swym ruchem wodę, a z nią pożywienie.

Najniższe te rodzaje zwierząt, złożone częstokroć tylko z jelitów lub worka, stoją naturalnie daleko w tyle po za najwyższymi tworami świata roślinnego.

Zanim jednakże o pojedynczych rodzajach zwierząt pomówimy, przypatrzmy sie, jak rozmaite kształty nadaje natura owemu workowi, którego jedyną własnością pierwotnie była długość. Naprzód wydziela ten jego koniec, którym czerpie żywność, i tworzy zeń głowę i tułów. Wśród głowy mieszczą się z czasem narzędzia niezbędne do wyżywienia i w ogóle do życia. Ważność ich dla estetyki wkrótce się okaże. Gdzie słuch, wzrok, smak, powonienie, uczucie nie mają osobnego wyrazu w zjawisku, tam ustrój zwierzęcy nie rozwinął się należycie.

Pozostańmy przy rozróżnieniu głowy od tułowiu. Zwierzę bądź to porusza się całym ciałem, bądź to ma osobny narząd ruchowy ześrodkowany w pewnych okolicach ciała, szczególniej w jego tylnej części, w ogonie, który w biegu zgina się linią pochyłą na dół, podczas gdy ciało dąży poziomo. Ogon nadaje ustrojowi siłę pędu. Dla zrównoważenia jego działań, układają się na bokach przedniej części ciała symetrycznie haczykowate szczecinki. Służą one na to, ażeby ciało zatrzymać tak długo, dopóki tułów nie popchnie się za pomocą skłębienia naprzód i znów nie wypręży, lub same zostają samoistnymi narzędziami ruchu (jak płetwy, nogi itd.). Jeżeli nogi są mocne, ogon traci znaczenie siły poruszającej. Jeżeli ją jednak mimo nóg zatrzyma (kangur np. który jedynie za pomocą ogona wykonuje dalekie skoki), zwierzę obudzą wrażenie komiczne. Ustawienie zwierzęcia na nogach rodzi potrzebę narządu, za pomocą którego zwierzę mogłoby spuścić głowę do ziemi, ażeby znaleźć pożywienie. Głowa musi swobodnie oddzielić się od tułowiu za pośrednictwem szyi, która do niej ruchomo jest przytwierdzoną. Ciało zatem zwierzęce składa się z głowy, szyi, tułowiu, narzędzi ruchu. Ogona.

Przebieżemy szybko niższe rodzaje zwierząt. Wymoczki już dla swej  niedostrzegalności okiem nie należą tutaj. Wszystkie rodzaje żyjące w skorupach wapiennych, np. korale, i wykonujące jedynie czynność ssania, nie należą estetycznie do świata zwierzęcego, lecz podobnie, jak te rodzaje, które mają kształt roślin, do ciał kopalno-roślinnych. Wiele takich w twardszej lub miększej skorupie zamkniętych zwierzątek Uważano dawniej za kamienie lub rośliny (korale, gąbki itd.).